Charles B. Timmer Bücher

Odessa war eine einzigartig jüdische Stadt, und die Geschichten von Isaak Babel - einem jüdischen Mann, der auf Russisch schrieb und in Odessa geboren wurde - enthüllen ihre harte Unterseite. Gangster, Prostituierte, Bettler, Schmuggler: Niemand entkommt der durchdringenden, kraftvollen Feder Babels. Von den Erzählungen der magnetischen Grausamkeit Benya Kriks - dem berüchtigten Mob-Boss und einem der großen Anti-Helden der russischen Literatur - bis hin zu dem verheerenden halb-autobiografischen Bericht eines jungen jüdischen Jungen, der in ein Pogrom verwickelt wird, gilt diese Sammlung von Geschichten als eines der großen Meisterwerke der russischen Literatur des zwanzigsten Jahrhunderts. Isaak Babel war ein Kurzgeschichtenautor, Dramatiker, literarischer Übersetzer und Journalist. Er trat während des russischen Bürgerkriegs als Korrespondent der Roten Armee bei. Als erster bedeutender russisch-jüdischer Schriftsteller, der auf Russisch schrieb, war er zu Lebzeiten äußerst populär. Er wurde 1940 im Zuge von Stalins Säuberungen im Alter von 45 Jahren ermordet.

Viktor Schklowskijs Sentimentale Reise durch die Schreckensjahre 1917–1922 ist ganz und gar unsentimental – das „anatomische Präparat“ nicht nur eines Zeitzeugen, sondern eines aktiv Handelnden. Schklowskij, ein Soldat, stellte sich im Februar 1917 mit seiner Einheit auf die Seite der Revolution und war in der Zeit der provisorischen Regierung Armeekommissar an der galizischen Front und später in Persien. Im Petrograd nach der Oktoberrevolution begründete er zwischen 1919–1922 eine „neue Richtung der Literaturwissenschaft“, lehrte als Professor am Institut für Kunstgeschichte, spielte eine führende Rolle im literarischen Leben der roten Stadt, um dann im Bürgerkrieg gegen die Weißen zu kämpfen, aber über die zugefrorene Ostsee nach Finnland und schließlich nach Berlin zu fliehen, als ihm wegen „konterrevolutionärer Umtriebe“ die Haft drohte. 1923 kehrte er nach Moskau zurück, überlebte den Stalinismus und arbeitete als Literatur-, Theater- und Filmkritiker und -theoretiker, Drehbuchautor und Essayist und wurde in Deutschland mit dem in viele Sprachen veröffentlichten Buch Zoo oder Briefe nicht über die Liebe (erstmals 1965 übersetzt) bekannt – seine theoretischen Abhandlungen sind jedem Literaturstudenten ein Begriff. 1984 starb Schklowskij 91-jährig in Moskau.

Alexander Herzen was voor de negentiende eeuw wat de Russische dissident na de revolutie van 1917 in de twintigste eeuw zou worden: een advocaat van menselijke waardigheid, verankerd in het recht op eigen normen en denken. Hij was zowel aanklager van onderdrukking door gemeenschap, staat of regering als voorvechter van democratische vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. Herzen leefde van 1812 tot 1870 en bracht een groot deel van zijn leven in ballingschap in West-Europa door. Als invloedrijke uitgever en publicist had hij een aanzienlijke impact op de liberale en socialistische stromingen in Rusland. Ondanks zijn afschuw van despotisme, vooral het tsaristische regime, was hij zich bewust van de gevaren van zijn socialistische bondgenoten. Zijn ironie, ongeloof in definitieve oplossingen en waardering voor menselijke complexiteit maakten hem wantrouwend tegenover fanatisme. Deze eigenschappen zorgen ervoor dat zijn memoires tot de meest directe en levendige van de negentiende eeuw behoren. Zijn autobiografische schetsen zijn primair en reëel, met een kritische genialiteit en een krachtige zelfonthulling, bereikbaar voor een fantasierijke en ontvankelijke persoonlijkheid met een scherp gevoel voor het edele en het lachwekkende, en een zeldzame afwezigheid van ijdelheid en dogmatisme.

In den Jahren 1920/21 zog der aus Odessa stammende jüdische Schriftsteller Isaak Babel mit der berüchtigten Kavallerie der Roten Armee in den Polnisch-Sowjetischen Krieg, um als Korrespondent von den Ereignissen zu berichten. Sein Erzählzyklus »Die Reiterarmee«, der 1926 auf Grundlage seines Tagebuchs erschien, machte ihn mit seiner schonungslosen Darstellung in den Augen einiger Militärkommandanten und Schriftsteller zum Feind der neuen Sowjetmacht; 1940 wurde Babel hingerichtet. Mit der Verbindung von äußerster Formstrenge und expressionistischen Bildern schuf Isaak Babel eine neue literarische Ausdrucksform. Anlässlich des 100. Geburtstags Babels legte Peter Urban eine neue Übersetzung vor, die erstmals den vollständigen, unzensierten Text übertrug. Das Buch enthält neben den Erzählungen im Anhang journalistische Arbeiten Isaak Babels aus dem »Roten Kavalleristen«, Skizzen und Entwürfe, Bemerkungen zum Stil Babels, ein historisches Stichwort zu General Budjënny u. a. sowie eine editorische Notiz und Anmerkungen. »Das Hauptwerk des wohl größten russischen Schriftstellers unseres Jahrhunderts, den Erzählungsband ›Die Reiterarmee‹ von Isaak Babel, haben wir endlich in einer unzensierten Ausgabe und in einer hervorragenden Übersetzung erhalten. Das Buch ist immer noch aufregend. Immer noch? Manche dieser poetischen Geschichten aus den zwanziger Jahren verstehen wir heute besser als früher.« Marcel Reich-Ranicki

Es sind wunderliche Sachen, die vor der städtischen Kulisse St. Petersburgs geschehen: Hunde, die eine Briefkorrespondenz führen, eine Nase auf freiem Fuß, ein spukender Mantel Gogols literarische Welt ist grotesk, er verfremdet das, was uns eigentlich vertraut ist. Gegenstände werden personifiziert, Menschen verdinglicht. Das Dämonische ist allseits präsent, Schein und Sein nie klar getrennt; zu entblößen versuchen es der Humor und die Überspitzungen im Erzählton. Gogol leitet das Absurde in der russischen Literatur ein und ebnet den Weg zum Surrealismus. Die Petersburger Erzählungen versammeln: Der Mantel, Die Nase, Der Newskij-Prospekt, Das Porträt, Aufzeichnungen eines Wahnsinnigen.

Der gewagteste russische Roman des 20. Jahrhunderts erschien zum ersten Mal 2001 in seiner ungekürzten Urfassung auf deutsch: Andrej Belyjs Petersburg erzählt von einem Mordanschlag, der 1905, am Vorabend der Revolution, in Petersburg vorbereitet wird. Vladimir Nabokov zählte diesen Roman – gemeinsam mit Joyce' Ulysses und Kafkas Verwandlung – zu den drei größten Meisterwerken der Prosaliteratur des 20. Jahrhunderts, und auch für die heutige Kritik ist er ein »Meilenstein des modernen Romans« ( Frankfurter Allgemeine Zeitung ), der in dieser »kongenialen« übersetzung ( NDR ) von Gabriele Leupold erst seine ganze Kraft entfaltet. Andrej Belyj (1880–1934) gilt als der bedeutendste Prosaautor des russischen Symbolismus. Petersburg erschien erstmals 1913/14.

Privé-domein nummer 73

A.P. Tsjechow begon zijn literaire loopbaan als humorist onder het wat bizar klinkende pseudoniem 'Tsjechonte' en schreef tal van verhaaltjes over situaties die soms erg triest waren in hun grappigheid. In dit derde deel van zijn Verzamelde Werken komt die 'Tsjechonte' nauwelijks meer aan het woord. In zijn plaats treedt de grote verteller Tsjechow met langere verhalen, niet meer een mengsel van leed en vermaak (en af en toe leedvermaak) maar een unieke combinatie van kracht en subtiliteit die de bijzondere sfeer voortbrengt, kenmerkend voor het proza van Tsjechow. Verzameld in dit deel zijn klassiek geworden verhalen als 'De Steppe' (beleving van een reis door een vlakte zonder oriëntatiepunt), 'Een trieste geschiedenis' (uitzichtloos verdriet dat op wonderlijke manier vertroostend werkt), 'Het Duel' (twee contrasterende typen, tegelijk twee kanten van één karakter die in Russische trant met elkaar slaags raken) en andere kleine meesterwerken.

In het vierde deel van zijn memoires Feiten en gedachten treedt Alexander Herzen voornamelijk op als portrettist van tijdgenoten. Het deel beslaat de periode 1852-1864, dat is de tijd van zijn verblijf in Londen. Hoofdthema van het boek is het levenslot der politieke uitgewekenen uit diverse landen na de lange reeks van mislukte revoluties in de eerste helft van de negentiende eeuw. Prominente Poolse revolutionairen, Hongaren, Italianen, Fransen, Duitsers en uiteraard ook Russische ballingen - allen zochten in Londen asiel, allen waren op de vlucht en op drift geraakt als gevolg van de tirannie in hun vaderland, waartegen zij vergeefs in opstand waren gekomen. In hun pogingen tot samenleving in geïsoleerde groepen bleek het net zo toe te gaan als bij de dissidenten en emigranten van een honderd jaar later - dezelfde verschijnselen van burgerlijke degradatie, machteloosheid, van een dikwijls noodlijdend bestaan met daarbij wel steevast een volle dagtaak aan onderlinge twisten. Het beeld dat Herzen oproept, niet alleen van deze 'ontwortelden en verstotenen', maar ook van hun gastheren, de Engelsen, bevat vele momenten van humor en tragiek. Wat Herzen vertelt doet daarbij uitermate actueel aan: tal van bladzijden, als in het hoofdstuk 'De Duitsers in de emigratie', hadden gisteren geschreven kunnen zijn.

Alexander Herzen was voor de negentiende eeuw wat de Russische dissident na de revolutie van 1917 in de twintigste eeuw zou worden: een pleitbezorger van menselijke waardigheid, verankerd in het recht op eigen normen en denken. Hij was zowel aanklager van onderdrukking door gemeenschap, staat of regering als voorvechter van democratische vrijheid en persoonlijke verantwoordelijkheid. In het tweede deel van zijn autobiografie schrijft hij over zijn huwelijk, ontslag, verbanning naar Novgorod, en zijn relaties met Belinski en Bakoenin. Dit deel eindigt in 1847, het jaar van zijn definitieve vertrek uit Rusland. Zijn autobiografische schetsen zijn levendig en direct, met een realisme dat uniek is voor een negentiende-eeuwse auteur. Zijn memoires getuigen van kritische genialiteit en zelfonthulling, voortkomend uit een fantasierijke en ontvankelijke persoonlijkheid, met een scherp gevoel voor het edele en het lachwekkende, en een opmerkelijke afwezigheid van ijdelheid en dogmatisme. Deze uitgave biedt de Nederlandse lezer de kans om kennis te maken met een van de meest markante figuren uit het Russische literaire en politieke leven van die tijd.

Het vijfde en laatste boek van Herzens memoires is verdeeld in twee delen. Deel één biedt een 'prentenkabinet' van Russische tijdgenoten en mede-emigranten, waarbij de portretten van anderen vaak evenveel over Herzen zelf onthullen. Deel twee bevat opstellen uit zijn laatste jaren, waarin de feiten van zijn tijd de basis vormen voor scherpe gedachten. Deze gedachten kunnen worden gezien als speurtochten door Zwitserland, Italië en Frankrijk, waarbij de culturele impasse van Europa in de jaren zestig van de vorige eeuw wordt belicht. Feiten zijn onherhaalbaar en vervagen met de tijd, maar de reflecties van Herzen blijven relevant, meer dan een eeuw later. Hij is een van de weinigen tot wie men zich kan wenden voor inzichten in het labyrint van het bestaan. Herzen biedt geen oplossingen, maar stelt de juiste vragen, waardoor zijn werk aanzet tot heroverweging. Het lezen van Herzen biedt kracht om deze vragen opnieuw aan te pakken. De lectuur is van begin tot eind aansprekend, en de vertaler en uitgever verdienen lof voor hun inspanningen, die de Nederlandse lezer in staat stellen kennis te maken met een van de belangrijkste figuren uit het Russische literaire en politieke leven van de negentiende eeuw.

Dit derde boek van de memoires Feiten en gedachten van A. I. Herzen beslaat de jaren 1847 tot de zomer van 1852, een periode die de meest dramatische en tragische van zijn leven is. Persoonlijke rampen wisselden af met politieke teleurstellingen, zoals de staatsgreep van Louis-Napoléon in december 1851 en de ondergang van de Franse republiek. In 1849-1850 weigerde Herzen te voldoen aan sommaties van de Russische overheid om naar Rusland terug te keren, wat resulteerde in het verlies van zijn Russische staatsburgerschap. Zijn jongste zoon, Kolja, bleek doofstom te zijn geboren, en in 1851 bekende zijn vrouw Natalie een liefdesverhouding met Herzens beste vriend, de Duitse dichter Georg Herwegh. In het najaar van 1851 kwamen Herzens moeder en Kolja om het leven bij een schipbreuk. In januari daagt Herwegh Herzen uit tot een duel, en in mei 1852 sterft zijn vrouw in Nizza. Dit familiedrama werd pas een halve eeuw na Herzens dood gepubliceerd en vormt het belangrijkste onderdeel van dit boek. Voor de hoofdstukken van het 'familiedrama' zijn eerdere edities gebaseerd op afschriften, terwijl deze Nederlandse vertaling in Privé-Domein gebruikmaakt van de originele Russische tekst uit het Herzenhandschriftexemplaar in Amsterdam, dat hier voor het eerst systematisch is benut.