Cieśla-Korytowska Maria Bücher

Juliusz Słowacki miał niewątpliwie duży talent poetycki, naznaczony czymś, co uznano niegdyś za jego skazę, czyli inspirowania się cudzymi myślami, dziełami, poetyką i estetyką. Mimo że ciągłość kultury, literatury, sztuki, powoduje nieustanne nawiązywanie do przeszłych dokonań w tych dziedzinach przez kolejnych artystów, wpisywanie się zwłaszcza w niektóre systemy myślowe (takie jak mit, mistycyzm, mesjanizm) u Słowackiego jest szczególnie silnie zauważalne. Zwrócić należy przy tym uwagę na swobodne poruszanie się tego poety po obszarach szeroko rozumianej kultury: literatury, sztuki, religii, folkloru i czerpania z nich pewnych elementów, z których tworzył on własną całość. Charakterystyczne dla Słowackiego są także poszukiwania w dziedzinie estetyki oraz poetyki dzieła. W niniejszej książce omówione zostają zwłaszcza zabiegi poetyckie (takie jak symbolika, topika, metaforyka), a także sposób kształtowania postaci bohaterów jego dzieł, oglądany również w szerszym kontekście literatury romantycznej. Kolejnym przedmiotem rozważań jest estetyka poety rozpięta między dwiema kategoriami, piękna i brzydoty, a przejawiająca się w różnych tematach i aspektach dzieł Słowackiego, charakteryzujących się często swoistą opozycyjnością, nie tylko estetyczną, ale też ideową i tematyczną. Pod uwagę wzięty został także wpływ idei na kształt artystyczny jego dzieła, bądź przeciwnie, dominowanie motywacji estetycznej nad sposobem ujęcia problematyki utworu.

Na tom składają się rozprawy powstałe na przestrzeni kilkudziesięciu lat, niezależnie od siebie, ale tworzące całość. Publikowane po polsku i za granicą (w tym przetłumaczone), niektóre zostały połączone, przeredagowane i opatrzone ilustracjami, inne napisane niedawno. Prace pogrupowane są w duże rozdziały wedle ogólnych kategorii dotyczących dzieł poety oraz ich kontekstów. Omówione są kategorie literackie, estetyczne i filozoficzne oraz idee, takie jak intertekstualizm, komparatystyka, liryzm, tragizm, optymizm, narodowy lub ponadnarodowy charakter utworu, literatura a muzyka, perspektywa historyczna i religijna, mistycyzm, mesjanizm, kwestia poznania, rola pamięci, koncepcja człowieka, wolna wola, postawa i powinność oraz stosunek do śmierci. Konteksty tych kategorii sięgają od Starożytności do literatury XX wieku, zarówno polskiej, jak i obcej. Dwa rozdziały poświęcone są najważniejszym dziełom Mickiewicza: Dziadom oraz Panu Tadeuszowi, a inne utwory obejmują młodzieńcze wiersze i późną lirykę. Całość ukazuje spójną aksjologię Poety, odzwierciedlającą jego etyczną oraz estetyczną postawę. To stanowi myśl przewodnią omawianych dzieł oraz podejścia badawczego. Kolejny tom serii ROMANTYZM I NIE TYLKO... wydany w ramach współpracy z Instytutem Literatury.

Sztambuch Aleksandry Wołowskiej (czyli Aleksandry Wincentyny Zofii (1812, Warszawa 1905, Paryż), a od 1837 roku żony Lona (Lonarda Josepha) Faucher (1803 1854), francuskiego wydawcy, polityka i ministra) jest wyjątkowym zabytkiem polskiej literatury, kultury i historii. Wyjątkowym w swojej treści i zawartości. Aleksandra Wołowska znała doskonale środowisko emigracji paryskiej z Adamem Mickiewiczem, Fryderykiem Chopinem na czele. Wpisy w Sztambuchu, często niepublikowane wiersze, zapisy nutowe, dedykowane grafiki i rysunki stanowią świadectwo epoki i pokazują środowisko polskich patriotów, dla których największą wartością była utracona wolność ojczyzny. Publikacja Sztambucha, który pozostawał do tej pory praktycznie nieznany jest wydarzeniem wyjątkowym. Naukowe opracowanie i komentarze prof. Marii Cieśli-Korytowskiej lokują edycję na najwyższym poziomie.

Książka ma charakter obszernego eseju. Autorka, wychodząc od skargi Mickiewiczowskiego Gustawa na krzywdę, jaką mu wyrządziły „książki zbójeckie”, śledzi obecność zaskakująco często pojawiającego się w literaturze tematu niekorzystnego oddziaływania lektury na bohaterów literackich w takich utworach, jak Piekło Dantego (Pieśń V), listy Heloizy i Abelarda, opowieści o Tristanie i Izoldzie, Julia, czyli Nowa Heloiza Rousseau, Cierpienia młodego Wertera Goethego, Zbójcy Fryderyka Schillera, Czerwone i czarne Stendhala, Pani Bovary Flauberta, czy wreszcie Anna Karenina Tołstoja. Istotną perspektywę interpretacyjną stanowi perspektywa aksjologiczna: autorka pyta o to, jaki świat wartości został w każdy z tych utworów wpisany i w jaki sposób pisarze usiłowali nas doń przekonać. Dokonuje również porównania wymienionych dzieł pod kątem perswazyjnych zabiegów odautorskich, obecnych na poziomie fabuły, kreacji bohaterów, języka. Stawia i stara się udowodnić tezę o możliwości objęcia współcześnie rozumianą formułą „książek zbójeckich” także i tych dzieł. Jako przykłady potencjalnie odmiennego rodzaju oddziaływania przywołane zostają natomiast Niebezpieczne związki Choderlosa de Laclos, Don Juan Byrona oraz Dziennik Uwodziciela Sorena Kierkegaarda.

Pod metaforycznym tytułem książki kryje się dziesięć rozdziałów dotyczących szeroko rozumianych związków literatury romantycznej i muzyki instrumentalnej, śpiewu, tańca, a w ich kontekście takich postaci jak Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki, Cyprian Norwid, Fryderyk Chopin oraz inni (Z kim się muzyką podzielę?; Szmery i trzaski w „Panu Tadeuszu”; Jak wyrazić smutek?; Dlaczego się minęli?; Karnawał i patos, Duch czy „kałkuł”?; Czy Norwid tańczył krakowiaka?; Dlaczego tu nikt nie śpiewa?). Ostatnie dwa rozdziały (Słowa muzyka; Wypowiedzieć muzykę) zawierają rozważania nad listami Chopina oraz obecnością osoby i muzyki tego kompozytora w poezji polskiej na przestrzeni XIX i XX wieku. Każdy z nich opatrzony jest obszernymi przypisami o charakterze antologii, zawierającymi fragmenty listów Chopina oraz poświęcone mu utwory poetyckie.

Książka ta dotyczy kwestii romantycznej gnoseologii, której odmienność od oświeceniowej bywa często podkreślana przez badaczy: poszczególne rozdziały przynoszą dogłębną analizę tego zagadnienia, a także idei leżących u podstaw specyfiki romantycznego poznania, takich jak jedność i harmonia świata, gnoza,okultyzm. Po nich następuje prezentacja romantycznych sposobów poznania (wraz z ich klasyfikacją wedle przedmiotu, zakresu i charakteru), takich jak olśnienie,objawienie, wizja, sen, intuicja, wyobraźnia, autokontemplacja, miłość, szaleństwo, język, symbol, alegoria, mit, poezja, muzyka, nauka itd. Obszerna antologia pozwala poznać przykłady obecności zagadnień dotyczących poznania w dziełach tak poetyckich, jak prozatorskich, literackich i filozoficznych.Stosunkowo słabo rozpoznana kwestia romantycznego poznania, w świetle zarówno refleksji teoretycznej (historycznej i współczesnej Romantyzmowi), jak i praktycznie obecnej w dziełach poetyckich zyskuje nową perspektywę. Ta część książki posiada obszerne przypisy, zawierające tak dodatkowe informacje, jak interpretacje prezentowanych tekstów, tematycznie wykraczające niekiedy poza zasadniczy wywód.

Preromantyzm i Romantyzm europejski koncentruje się na literaturze i kulturze krajów europejskich rozwijających się przez około sto lat, które wyznaczają ramy czasowe tych epok. Książka przyjmuje podwójną perspektywę. Pierwsza z nich to charakterystyki poszczególnych literatur narodowych, takich jak angielska, szwedzka, niemiecka, francuska, hiszpańska, włoska, grecka, węgierska, czeska, rosyjska i polska, ukazujące ich rolę w tych czasach. Taki szerszy kontekst pozwala na porównanie znaczenia każdej z literatur w rozwoju kultury europejskiej, a polska literatura zyskuje na wyrazistości i zajmuje wysoką pozycję w romantycznym kanonie. Druga perspektywa obejmuje szerszą prezentację zjawisk i kategorii, takich jak romantyczna koncepcja człowieka, miłość, natura, religia, wolność, patriotyzm, indywidualizm, młodość, wyobraźnia, muzyka oraz różnorodne aspekty literackie. Zjawiska te są ilustrowane fragmentami dzieł w oryginale, co podkreśla ich związek z językiem. Książka, choć pomyślana jako podręcznik akademicki, przybrała formę monografii, wzbogaconą obrazami i odniesieniami do umuzycznienia ważnych dzieł literackich.

Książka eksploruje pojęcia i zjawiska kulturowe symbolizowane przez greckie Charyty (rzymskie Gracje), które pojawiają się w różnych dziedzinach życia i twórczości. Łączy je pozytywny charakter, rzadziej spotykany w sztuce i literaturze od pesymizmu. Charyty symbolizują radość i optymizm, które są prezentowane przez poetów, muzyków, malarzy i filozofów. Optymizm jest postawą filozoficzną lub życiową, opartą na pozytywnym stosunku do rzeczywistości, natomiast wdzięk, choć trudny do zdefiniowania, jest cechą łatwo rozpoznawalną. Teksty autorów z różnych dziedzin dotyczą zagadnień kulturowych oraz konkretnych dzieł literackich, malarskich, filmowych i filozoficznych. Skupiają się na obecności i znaczeniu Charyt w kulturze starożytnej i nowożytnej, ich sensach filozoficznych, etycznych i religijnych, a także radości związanej z ich przedstawieniami, często jako tancerek. Dyskutują również o wdzięku, który od wieków stanowi wyzwanie dla artystów i estetyków. Charyty, od starożytności po współczesność, są nośnym symbolem estetycznym i filozoficznym, a ich wizerunki oraz ewokowane sensy odgrywają istotną rolę w literaturze, sztuce i myśleniu artystów różnych epok.